Nowa ustawa o asystencji osobistej zmienia zasady przyznawania wsparcia i może wpłynąć na codzienne życie wielu osób z niepełnosprawnościami. W artykule wyjaśniam, ile godzin asystencji przewidują nowe przepisy, od czego zależy ich liczba i kto będzie mógł skorzystać z pomocy. Przyglądam się także najważniejszym zmianom oraz ich praktycznym konsekwencjom.
- Dorośli mogą otrzymać 20–240 godzin asystencji miesięcznie; młodzież w wieku 13–18 lat — 20–80.
- Liczbę godzin ustala się indywidualnie; dorośli muszą uzyskać co najmniej 80 punktów potrzeby wsparcia.
- Limity dla dorosłych wzrosną do 200 godzin w 2028 r., 220 w 2029 r. i 240 od 2030 r.
- Niewykorzystane godziny można przenieść na kolejne miesiące tego samego roku, w granicach określonego limitu.
- Usługa jest bezpłatna, a osoba korzystająca wybiera asystenta i decyduje o zakresie pomocy.
Dorośli z niepełnosprawnościami będą mogli korzystać z 20–240 godzin asystencji osobistej miesięcznie. Wymiar wsparcia — od kilku godzin tygodniowo po około 8 godzin dziennie — ma zależeć od indywidualnych potrzeb, a nie od diagnozy czy liczby punktów.
Asystent pomoże między innymi w ubieraniu się, higienie, przygotowaniu posiłków, zakupach, dojazdach do pracy, nauce, wizytach lekarskich i spotkaniach towarzyskich. Po instruktażu wesprze też przy wybranych czynnościach związanych ze zdrowiem. Osoba korzystająca z usługi sama zdecyduje, kiedy i w czym potrzebuje pomocy — asystent ma ją wspierać, nie przejmować kontrolę.
Więcej samodzielności dzięki rosnącemu wsparciu w kolejnych latach
Limit godzin będzie stopniowo wzrastać: do 200 miesięcznie w 2028 roku, 220 w 2029 roku i 240 od 2030 roku. Najwyższy wymiar nie przysługuje automatycznie — poprzedzi go ocena potrzeb, w tym samoocena i rozmowa z osobą ubiegającą się o wsparcie. Niewykorzystane godziny będzie można przenieść na kolejne miesiące tego samego roku, w granicach zależnych od miesięcznego limitu, ale nie na następny rok.
Powiat zorganizuje bezpłatną usługę samodzielnie lub we współpracy z uprawnioną organizacją. Osoba korzystająca z asystencji będzie mogła wskazać własnego asystenta albo wybrać kandydata przedstawionego przez realizatora. Ponadto zakwestionuje decyzję o przyznaniu usługi lub liczbie godzin. Elastyczny system może zwiększyć swobodę dorosłych z niepełnosprawnościami, a ich bliskim dać czas na pracę, odpoczynek i własne sprawy.
Niewykorzystane godziny będzie można przenosić na kolejne miesiące
Niewykorzystane godziny asystencji osobistej będzie można przenieść na kolejne miesiące tego samego roku, najpóźniej do 31 grudnia. Dzięki temu osoby korzystające ze wsparcia łatwiej dopasują je do zmieniających się potrzeb — na przykład częściej skorzystają z pomocy przy dojazdach w jednym miesiącu, a przy wizytach lekarskich czy codziennych czynnościach w następnym.
Liczba przenoszonych godzin zależy od wymiaru wsparcia określonego w decyzji. Łącznie można zgromadzić najwyżej dwukrotność miesięcznego limitu. Przy 60 godzinach miesięcznie oznacza to maksymalnie 120 godzin do wykorzystania w kolejnych miesiącach. Godziny nie przechodzą na następny rok, więc grudniowy limit trzeba wykorzystać przed 31 grudnia.
Elastyczne rozliczanie pozwoli lepiej dopasować asystencję do codziennych potrzeb. Dorośli mogą otrzymać od 20 do 240 godzin miesięcznie, przy czym maksymalny limit wzrośnie stopniowo: do 200 godzin w 2028 roku, 220 w 2029 roku, a następnie do 240. Młodzieży w wieku 13–18 lat przysługuje od 20 do 80 godzin miesięcznie. Możliwość gromadzenia godzin pomoże wykorzystać wsparcie wtedy, gdy jest najbardziej potrzebne.
Wsparcie dopasowane do rytmu życia, bez sztywnego grafiku
Asystencja jest bezpłatna, a jej wymiar zależy od indywidualnej oceny potrzeb. Dorośli muszą uzyskać co najmniej 80 punktów w skali potrzeby wsparcia. Decyzja określa liczbę godzin i okres korzystania z usługi — od roku do 5 lat. Od rozstrzygnięcia można odwołać się w ciągu 14 dni od jego doręczenia.
Asystent pomaga między innymi w ubieraniu się, higienie, przemieszczaniu, zakupach, nauce, pracy i uczestnictwie w życiu społecznym. Osoba korzystająca z usługi wybiera, kiedy i w czym potrzebuje pomocy, a także może wskazać asystenta. Jeśli tego nie zrobi, realizator przedstawia co najmniej dwóch kandydatów w ciągu 30 dni kalendarzowych.
Nowy system zastąpi krótkotrwałe programy, których dostępność różniła się między samorządami. Obejmie około 100 tysięcy osób z niepełnosprawnościami i pośrednio odciąży nawet pół miliona ich bliskich. Przenoszenie godzin nie zwiększy limitu przyznanego w decyzji, ale pozwoli rozłożyć wsparcie w czasie — pod warunkiem wykorzystania go w tym samym roku.
Co najmniej 80 punktów potrzeby wsparcia otworzy drogę do asystencji
Co najmniej 80 punktów w decyzji o poziomie potrzeby wsparcia ma otworzyć dorosłym dostęp do ustawowej asystencji osobistej. Zamiast pomocy zależnej od lokalnych programów i budżetów powstanie ogólnopolski system, w którym prawo do usługi potwierdzi indywidualna decyzja. Skorzysta z niego około 100 tys. osób z niepełnosprawnościami, a pośrednio także ich bliscy — nawet pół miliona osób, które dziś często samodzielnie organizują codzienne wsparcie.
Przekroczenie progu 80 punktów daje dostęp do usługi, ale nie gwarantuje maksymalnej liczby godzin. Dorośli otrzymają od 20 do 240 godzin miesięcznie, zależnie od potrzeb; limit ma rosnąć etapami — najpierw do 200, a później do 220 godzin. Asystent może pomagać w poruszaniu się, higienie, zakupach, przygotowywaniu posiłków, dojazdach do pracy lub szkoły, wizytach lekarskich i udziale w wydarzeniach kulturalnych. Po odpowiednim instruktażu wykona również niektóre czynności związane ze zdrowiem. To osoba korzystająca z usługi określa, kiedy i jakiego wsparcia potrzebuje.
Asystent może wspierać osobę korzystającą z usługi między innymi w następujących czynnościach:
- poruszaniu się i dbaniu o higienę;
- robieniu zakupów i przygotowywaniu posiłków;
- dojazdach do pracy lub szkoły oraz wizytach lekarskich;
- udziale w wydarzeniach kulturalnych;
- wykonywaniu niektórych czynności związanych ze zdrowiem po odpowiednim instruktażu.
Indywidualna ocena ma dopasować pomoc do codziennych potrzeb
O przyznaniu asystencji zdecydują nie tylko punkty, lecz także samoocena, rozmowa i ocena codziennego funkcjonowania. Powiat zapewni bezpłatną usługę samodzielnie lub we współpracy z organizacją pozarządową. Osoba uprawniona może wskazać własnego asystenta albo wybrać jednego z co najmniej dwóch kandydatów przedstawionych przez realizatora; zasady współpracy określi kontrakt. Niewykorzystane godziny można przenieść na kolejne miesiące tego samego roku, nie przekraczając ustawowego limitu.
Próg 80 punktów budzi sprzeciw organizacji osób niewidomych i głuchych: ich zdaniem część osób może potrzebować wsparcia, a mimo to uzyskać niższy wynik. Wątpliwości dotyczą też granicy wieku 65 lat i tempa wdrażania systemu. Osoby, które uzyskają prawo do asystencji przed ukończeniem 65 lat, zachowają je do końca okresu wskazanego w decyzji. O powodzeniu reformy zdecyduje jednak przede wszystkim rzetelna ocena, która przełoży się na pomoc dopasowaną do życia konkretnej osoby.
Warto pamiętać, że 80 punktów otwiera drogę do asystencji, ale nie przesądza o liczbie godzin — tę ustala się indywidualnie, na podstawie codziennych potrzeb.
Użytkownik sam wybierze asystenta i zakres jego pomocy
Wybierz realizatora i asystenta, a następnie ustalcie zakres oraz zasady współpracy, by wsparcie odpowiadało Twoim potrzebom i decyzjom.
- Wybierz realizatora usługi. Po przyznaniu prawa do asystencji zdecyduj, czy zadanie zorganizuje powiat, czy uprawniona organizacja pozarządowa. Powiat może realizować je samodzielnie albo zlecić innemu podmiotowi.
- Wskaż własnego asystenta albo poproś o kandydatów. Możesz wybrać znaną i zaufaną osobę. Jeśli nie masz kandydata, poproś realizatora o przedstawienie co najmniej dwóch osób. Powinien zrobić to w ciągu 30 dni kalendarzowych i za zgodą kandydatów. Asystent musi spełniać wymagania ustawowe.
- Uzgodnij zakres i organizację pomocy. Określ, kiedy i gdzie potrzebujesz wsparcia oraz jakie czynności ma ono obejmować, na przykład samoobsługę, przemieszczanie się, zakupy, naukę, pracę lub udział w życiu społecznym. Zakres powinien odpowiadać potrzebom wskazanym w decyzji; w uzasadnionych przypadkach możecie ustalić więcej niż jedną lokalizację.
- Podpisz kontrakt i ustal zasady współpracy. Kontrakt podpisują użytkownik, asystent i realizator. Określcie w nim między innymi czas, miejsce i sposób świadczenia pomocy. Możesz korzystać z kilku asystentów, podzielić między nich przyznane godziny, a w razie potrzeby zmienić asystenta.
- Zachowaj decydujący głos w codziennym wsparciu. To Ty określasz, kiedy i w czym potrzebujesz pomocy. Asystent Cię wspiera, ale nie podejmuje za Ciebie decyzji ani Cię nie zastępuje. Czynności związane ze zdrowiem wolno mu wykonywać wyłącznie w zakresie przewidzianym przepisami i po wymaganym instruktażu.
