Burmistrz czy prezydent miasta – najważniejsze różnice w kompetencjach

Burmistrz a prezydent miasta – różnice w roli i kompetencjach

Poniższa lista pokazuje, kiedy gminą kieruje burmistrz, a kiedy prezydent miasta. Wyjaśnia też, jakie zadania wykonują, jak są wybierani oraz kto kontroluje ich działalność.

• Najpierw sprawdź, która funkcja obowiązuje w danej gminie. Burmistrz kieruje gminą, której siedziba władz znajduje się w mieście. Prezydent stoi na czele miasta liczącego ponad 100 tys. mieszkańców, a także niektórych mniejszych miast, w których pełnił tę funkcję przed wejściem w życie ustawy o samorządzie gminnym. Z kolei w gminie wiejskiej organem wykonawczym jest wójt.
• Sama nazwa nie oznacza innego zakresu władzy. Burmistrz i prezydent miasta, podobnie jak wójt, są organami wykonawczymi gminy. Wykonują uchwały rady oraz zadania gminne określone w przepisach. Zatem tytuł prezydenta nie oznacza odrębnego szczebla samorządu ani automatycznie większych kompetencji.
• Warto znać ich podstawowe obowiązki. Burmistrz lub prezydent przygotowuje projekty uchwał i programy rozwoju, określa sposób wykonywania uchwał, gospodaruje mieniem komunalnym oraz wykonuje budżet. Ponadto kieruje bieżącymi sprawami gminy, reprezentuje ją na zewnątrz, a także zatrudnia i zwalnia kierowników gminnych jednostek organizacyjnych.
• Rada gminy sprawuje nad nimi kontrolę. Burmistrz i prezydent wykonują zadania pod kontrolą rady, a w przypadku zadań własnych gminy podlegają jej wyłącznie. Ich indywidualne decyzje administracyjne można zaskarżyć do samorządowego kolegium odwoławczego.
• Zasadą są wybory bezpośrednie, ale istnieje wyjątek. Mieszkańcy wybierają burmistrza lub prezydenta w wyborach powszechnych, równych i tajnych. Kandydat musi być obywatelem Polski, mieć prawo wybierania i najpóźniej w dniu głosowania ukończyć 25 lat. Nie musi jednak mieszkać w gminie, w której kandyduje. Jeśli jedyny kandydat nie uzyska ponad połowy ważnych głosów albo nie zarejestruje się żaden kandydat, wyboru może dokonać rada gminy w głosowaniu tajnym.
• Sprawdź, jak rozstrzyga się wynik wyborów. Kandydat wygrywa w pierwszej turze, jeśli zdobędzie więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. W przeciwnym razie po 14 dniach odbywa się druga tura, w której startuje dwoje kandydatów z najlepszym wynikiem. Jeśli padnie remis, decyduje liczba obwodów, w których dany kandydat zdobył więcej głosów. Gdy także liczba tych obwodów jest równa, wynik rozstrzyga losowanie.

Burmistrza lub prezydenta miasta kontrolują przede wszystkim mieszkańcy, rada gminy lub miasta oraz instytucje nadzorujące legalność działań i finanse samorządu. Kontrola przybiera kilka form:

• Rada gminy lub miasta – kontroluje działalność burmistrza lub prezydenta, między innymi przez komisję rewizyjną. Burmistrz lub prezydent wykonuje uchwały rady i zadania gminy, a realizując zadania własne, podlega jej kontroli.
• Mieszkańcy w wyborach i referendum – wybierają burmistrza lub prezydenta w powszechnych, bezpośrednich i tajnych wyborach. Mogą także doprowadzić do jego odwołania w referendum. Kadencja kończy się również po upływie określonego czasu lub wskutek innych zdarzeń przewidzianych prawem.
• Regionalna izba obrachunkowa – nadzoruje finanse gminy, w tym prawidłowe uchwalanie i wykonywanie budżetu. Kontrola ta ma znaczenie, ponieważ burmistrz lub prezydent odpowiada za wykonanie budżetu i gospodarowanie mieniem komunalnym.
• Wojewoda i sądy administracyjne – sprawdzają, czy organy gminy działają zgodnie z prawem. Wojewoda może zakwestionować niezgodne z prawem akty samorządu. Z kolei decyzje administracyjne burmistrza lub prezydenta można kontrolować w postępowaniu odwoławczym, a następnie przed sądem administracyjnym.
• Samorządowe kolegium odwoławcze – rozpatruje odwołania od indywidualnych decyzji administracyjnych burmistrza lub prezydenta, jeśli przepisy przewidują taką możliwość.
• Państwowa Komisja Wyborcza i komisarze wyborczy – nadzorują prawidłowy przebieg wyborów samorządowych. Nie kontrolują bieżącego zarządzania miastem, lecz sprawdzają, czy proces wyborczy przebiega zgodnie z prawem.

Skorzystaj z poniższych etapów, aby sprawdzić, jak mieszkańcy wybierają wójta, burmistrza lub prezydenta miasta oraz jak mogą doprowadzić do jego odwołania.

1. Ustal, jaki organ wykonawczy działa w gminie. Gminą wiejską kieruje wójt, a gminą, której siedziba władz znajduje się w mieście — burmistrz. Prezydenta wybiera się w miastach liczących ponad 100 tys. mieszkańców, a także w niektórych mniejszych miastach, w których urząd ten istniał przed wejściem w życie ustawy o samorządzie gminnym.
2. Sprawdź, kto może kandydować i zgłosić kandydata. Kandydować może obywatel Polski, który ma prawo wybierania i najpóźniej w dniu głosowania ukończy 25 lat. Nie musi mieszkać w gminie, w której startuje, ale może ubiegać się o urząd tylko w jednej gminie. Kandydata zgłasza uprawniony komitet wyborczy, który zarejestrował listy kandydatów na radnych w co najmniej połowie okręgów tej gminy. Komitet składa zgłoszenie gminnej komisji wyborczej w ustawowym terminie.
3. Oddaj głos w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych. Wygrywa kandydat, który otrzyma więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Ten sam próg musi przekroczyć jedyny kandydat. Jeśli nikt nie kandyduje albo jedyny kandydat nie zdobędzie wymaganej większości, wyboru dokonuje rada gminy w tajnym głosowaniu. Potrzebuje do tego bezwzględnej większości głosów ustawowego składu.
4. Weź udział w ponownym głosowaniu, jeśli jest potrzebne. Gdy żaden kandydat nie zdobędzie ponad połowy ważnych głosów, czternastego dnia po pierwszym głosowaniu odbywa się druga tura. Startują w niej dwaj kandydaci z najlepszymi wynikami, a wygrywa ten, który uzyska więcej ważnych głosów. Jeśli padnie remis, rozstrzyga liczba obwodów, w których kandydat zdobył więcej głosów. Gdy i to nie wyłoni zwycięzcy, gminna komisja wyborcza przeprowadza losowanie.
5. Kontroluj działania wybranego włodarza. Wójt, burmistrz lub prezydent wykonuje uchwały rady gminy i zadania określone prawem. Ponadto gospodaruje mieniem komunalnym, realizuje budżet, kieruje bieżącymi sprawami gminy i reprezentuje ją na zewnątrz. Jego działalność kontroluje rada gminy.
6. Doprowadź do referendum w sprawie odwołania. Mieszkańcy mogą zainicjować referendum lokalne, by odwołać włodarza przed końcem kadencji. Referendum może zarządzić również rada gminy. Jeśli inicjatywa wychodzi od mieszkańców, muszą oni zebrać wymaganą prawem liczbę podpisów i złożyć wniosek zgodnie z procedurą referendum lokalnego.
7. Sprawdź, czy referendum jest wiążące. Referendum prowadzi do odwołania, jeśli opowie się za nim większość ważnie głosujących, a frekwencja spełni ustawowy warunek. Po skutecznym odwołaniu przeprowadza się wybory przedterminowe, chyba że do końca kadencji zostało zbyt mało czasu, by je zorganizować.