Jakie zadłużenie państwa pozostawiły po sobie rządy PiS i jaka kwota wynika z dostępnych danych? W artykule przyglądam się najważniejszym statystykom, wyjaśniam, co obejmują poszczególne miary długu, i wskazuję, jak zmieniały się one w czasie. Sprawdzam także, skąd biorą się różnice w podawanych kwotach, aby ułatwić ocenę skali zadłużenia.
- Wysokość długu zależy od przyjętej definicji: krajowa i unijna miara różnią się zakresem zobowiązań.
- W danych za 2026 r. PDP wyniósł 1,33 bln zł, a dług EDP — 1,69 bln zł.
- Znaczna część różnicy wiąże się z finansowaniem zadań przez fundusze pozabudżetowe.
- Rosnący dług zwiększa koszty odsetek i ogranicza możliwości budżetu.
- Pełna ocena wymaga uwzględnienia długu, jego relacji do PKB, kosztów obsługi i metodologii.

Dług publiczny Polski wzrósł, lecz sama kwota może mylić, jeśli nie podamy jego definicji. Krajowy państwowy dług publiczny (PDP) obejmuje zobowiązania sektora finansów publicznych po odjęciu wzajemnych należności jego jednostek. Unijny dług sektora instytucji rządowych i samorządowych, czyli dług EDP, uwzględnia szerszy zakres podmiotów i zobowiązań oraz wspólne zasady obliczeń dla państw UE.
Dane za 2026 rok pokazują różnicę między tymi miarami: PDP wyniósł 1 bln 328,1 mld zł, czyli 38,9 proc. PKB, a EDP — 1 bln 691,2 mld zł, czyli 49,6 proc. PKB. Różnica przekroczyła 363 mld zł i była o około 20 proc. większa niż rok wcześniej. Według NIK w 2026 roku dług krajowy wzrósł o blisko 10 proc., a unijny — o niemal 12 proc.
Jedną z przyczyn rozbieżności jest finansowanie zadań publicznych poza budżetem. Na koniec 2026 roku zobowiązania z obligacji BGK i Polskiego Funduszu Rozwoju oraz kredytów zaciągniętych na zadania państwa wyniosły 348 mld zł. Zadłużenie funduszy obsługiwanych przez BGK sięgnęło 277 mld zł, a w samym 2026 roku sfinansowały one ponad 130 mld zł wydatków. Jeżeli interesuje cię ten temat to Sprawdź, na co trafi 200 mld zł na obronność. Metodologie krajowa i unijna różnią się zakresem sektora oraz sposobem ujmowania zobowiązań, dlatego niektóre z nich tylko w jednej miarze zwiększają dług.
Za zadłużeniem kryją się miliardy i koszty, których nie widać w jednej liczbie
Wcześniejsze dane również pokazują, jak wybór miary zmienia obraz zadłużenia. Od października 2015 do lutego 2021 roku dług Skarbu Państwa wzrósł o 295,1 mld zł — z 827,1 do 1 122,2 mld zł. Według szacunków dług liczony metodą unijną zwiększył się w latach 2015–2021 o 517,5 mld zł. Z kolei w 2026 roku dochody budżetu państwa i budżetu środków europejskich wyniosły 650 mld zł, a wydatki 734,7 mld zł, co przyniosło deficyt w wysokości 84,7 mld zł.

Finansowanie poza budżetem utrudnia też przejrzyste przedstawienie rachunków. NIK podała, że w 2026 roku poza ustawą budżetową powstało 37 proc. deficytu podsektora instytucji rządowych, który wyniósł 135,6 mld zł. Państwo przekazało również nieodpłatnie skarbowe papiery wartościowe warte 21,6 mld zł. Koszty obsługi długu Skarbu Państwa osiągnęły blisko 62 mld zł — niemal dwa razy więcej niż w 2022 roku. Dlatego przy każdej informacji o zadłużeniu warto podawać definicję, kwotę i udział w PKB.
Sam wzrost długu nie oznacza, że wszystkie miary pogarszają się w takim samym tempie. W latach 2021–2026 wysoka inflacja podniosła ceny łącznie o 28 proc., a tym samym zwiększyła nominalne dochody budżetu i nominalne PKB. W 2026 roku PKB wzrósł nominalnie o 10,1 proc., choć realna gospodarka stagnowała. Rzetelna ocena finansów publicznych wymaga więc uwzględnienia kwoty długu, jego relacji do PKB, kosztów obsługi oraz zobowiązań objętych daną definicją.
Deficyt budżetowy i wydatki poza budżetem obciążyły finanse państwa
Deficyt budżetowy powstaje, gdy państwo wydaje więcej, niż uzyskuje z podatków i innych źródeł. W 2023 roku budżet państwa i budżet środków europejskich zebrały łącznie 650 mld zł, a wydały niemal 735 mld zł. Deficyt wyniósł więc 84,7 mld zł. Dochody wzrosły rok do roku o 12,5 proc., podczas gdy wydatki — o ponad 24 proc.
Z kolei na koniec września 2026 roku zadłużenie Skarbu Państwa sięgnęło 2 bln 269 mld zł — o ponad 317 mld zł, czyli 16,3 proc., więcej niż pod koniec poprzedniego roku. Zobowiązania walutowe stanowiły 19,5 proc. długu, a nierezydenci posiadali 28,1 proc. Rosnące zadłużenie zwiększa koszty odsetek i ogranicza swobodę finansowania kolejnych potrzeb państwa.
Problem pogłębiają wydatki poza ustawą budżetową. W 2023 roku fundusze obsługiwane przez Bank Gospodarstwa Krajowego sfinansowały zadania za ponad 130 mld zł, a ich zadłużenie wyniosło 277 mld zł. Ponadto różne podmioty otrzymały nieodpłatnie skarbowe papiery wartościowe o wartości 21,6 mld zł. NIK wskazywała, że takie praktyki ograniczają kontrolę parlamentarną i społeczną, a budżet nie pokazuje pełnego obrazu finansów państwa.
Dług państwa większy, niż pokazują oficjalne dane
Polska stosuje dwie metody obliczania długu publicznego. Krajowa obejmuje między innymi zobowiązania jednostek sektora finansów publicznych, ale pomija część zadłużenia funduszy i podmiotów spoza tego sektora. Szersza miara unijna uwzględnia więcej zobowiązań. W 2023 roku różnica przekroczyła 363 mld zł: dług krajowy wyniósł ponad 1 bln 328 mld zł, a unijny — niemal 1 bln 691 mld zł.

Wysokość zadłużenia widać także w kosztach jego obsługi. W 2023 roku wyniosły one blisko 62 mld zł, prawie dwa razy więcej niż rok wcześniej, a potrzeby pożyczkowe netto budżetu wzrosły do niemal 138 mld zł. Dlatego priorytetem powinno być przywrócenie przejrzystości: każda większa operacja finansowa musi być widoczna w budżecie i podlegać kontroli. Tylko wtedy można ocenić, ile państwo naprawdę pożycza i jaki koszt poniosą podatnicy.
Ciekawostka: w 2023 roku różnica między krajową a unijną miarą długu publicznego przekroczyła 363 mld zł — dlatego podawana kwota zadłużenia zależy także od tego, którą metodę obliczeń się przyjmie.
NIK wskazuje na rosnące zadłużenie ukryte w funduszach pozabudżetowych
NIK alarmuje, że państwo przenosi coraz więcej wydatków i zobowiązań poza budżet — do funduszy obsługiwanych przez Bank Gospodarstwa Krajowego i innych podmiotów. W 2023 roku fundusze BGK sfinansowały zadania publiczne za ponad 130 mld zł, a ich zadłużenie wzrosło o blisko 21 proc., do 277 mld zł. Przenoszenie finansowania ogranicza kontrolę parlamentarną i społeczną oraz utrudnia ocenę stanu finansów państwa.
Różnicę pokazują dwie miary długu. W 2023 roku krajowy państwowy dług publiczny wyniósł 1 bln 328,1 mld zł, a liczony według unijnej metodologii — 1 bln 691,2 mld zł. Ponad 363 mld zł różnicy wynika między innymi ze zobowiązań funduszy BGK i tarczy finansowej Polskiego Funduszu Rozwoju. Dług funduszy i innych mechanizmów pozabudżetowych nie znika, choć krajowa miara nie zawsze go uwzględnia.
Ukryty rachunek państwa może obciążyć kolejne pokolenia
Poza ustawą budżetową państwo realizowało operacje odpowiadające za 37 proc. deficytu podsektora instytucji rządowych, który wyniósł 135,6 mld zł. W latach 2020–2023 przekazało też nieodpłatnie skarbowe papiery wartościowe o wartości 88 mld zł, a w latach 2022–2023 PFR przeznaczył 5,1 mld zł na finansowanie inwestycji KPO. W 2023 roku obsługa długu Skarbu Państwa kosztowała niemal 62 mld zł — prawie dwa razy więcej niż rok wcześniej. NIK oszacowała ponadto, że do 2042 roku obsługa części obligacji funduszy może kosztować prawie 14 mld zł więcej niż finansowanie tych zadań z budżetu.
Problemem jest nie tylko wysokość długu, lecz także trudność w ustaleniu jego pełnej skali i odpowiedzialności za zobowiązania. NIK od lat postuluje ujednolicenie metod liczenia zadłużenia oraz przywrócenie budżetowi roli głównego, przejrzystego planu finansowego państwa. Gdy państwo rozprasza wydatki i zobowiązania między funduszami, obywatelom trudniej ocenić, ile pożycza i jaki rachunek zostawi kolejnym pokoleniom.
Ciekawostka: w 2023 roku różnica między krajową a unijną miarą długu publicznego przekroczyła 363 mld zł — to więcej niż roczne wydatki wielu dużych resortów, a jej istotną część stanowiły zobowiązania funduszy pozabudżetowych.
Inflacja poprawiała relację długu do PKB, lecz nie zatrzymała jego wzrostu
Inflacja może poprawiać wskaźnik długu, nawet gdy państwo pożycza coraz więcej. Wzrost cen podnosi nominalny PKB, a więc także mianownik w relacji długu do PKB. W latach 2021–2023 ceny wzrosły łącznie o 28 proc., a dochody budżetu zwiększały się wówczas o ponad 13 proc. rocznie. Dało to finansom publicznym chwilowy oddech, lecz nie zatrzymało narastania długu.

Dane o PKB pokazują, jak zmieniało się tempo wzrostu. W 2023 r. gospodarka realnie stagnowała, ale nominalny PKB wzrósł o 10,1 proc. Jeżeli interesują cię podobne zagadnienia to sprawdź, jak kredyt 2 proc. wpływa na ceny mieszkań. Rok później wzrost realny przyspieszył do 2,9 proc., natomiast nominalny PKB zwiększył się o 6,6 proc. Dochody budżetu wzrosły w 2024 r. o 8,6 proc., a w pierwszej połowie kolejnego roku — o mniej niż 7 proc. Wraz ze spadkiem inflacji słabnie efekt „rozcieńczania” długu przez wzrost nominalnej gospodarki.
Po dwóch latach spadku zadłużenia w relacji do PKB wskaźnik zaczął ponownie rosnąć w 2023 r. Według krajowej definicji dług publiczny przekroczył 1,3 bln zł: wzrósł o blisko 10 proc. rok do roku i wyniósł 38,9 proc. PKB. Szersza miara unijna wykazała prawie 1,7 bln zł długu, wzrost o niemal 12 proc. oraz relację do PKB na poziomie 49,6 proc. Różnica między tymi ujęciami przekroczyła 363 mld zł.
Ukryte zobowiązania i miliardowe koszty coraz mocniej obciążają państwo
Za znaczną część różnicy odpowiadały zobowiązania funduszy obsługiwanych przez Bank Gospodarstwa Krajowego oraz tarczy finansowej Polskiego Funduszu Rozwoju. Na koniec 2023 r. zadłużenie funduszy BGK wyniosło 277 mld zł, o prawie 21 proc. więcej niż rok wcześniej. Łączne zobowiązania z obligacji i kredytów BGK oraz PFR sięgnęły 348 mld zł. W tym samym roku fundusze sfinansowały zadania warte ponad 130 mld zł, czyli 20 proc. wydatków budżetu państwa. NIK wskazywała, że takie operacje ograniczają przejrzystość finansów i kontrolę parlamentarną.
Bieżące potrzeby państwa również zwiększały zadłużenie. W 2023 r. deficyt budżetu państwa i budżetu środków europejskich wyniósł 84,7 mld zł, przy dochodach w wysokości 650 mld zł i wydatkach bliskich 735 mld zł. Jeśli interesują cię takie tematy, sprawdź, co ujawniły kontrole ministerstw przy 117 mld zł. Państwo wydało niemal 62 mld zł na obsługę długu — prawie dwa razy więcej niż rok wcześniej — a jego potrzeby pożyczkowe netto sięgnęły blisko 138 mld zł. Inflacja kupiła finansom publicznym trochę czasu, ale nie rozwiązała problemu. Gdy ceny rosną wolniej, wyraźniej widać zarówno wzrost długu, jak i koszt jego obsługi.
Ciekawostka: dług może rosnąć w złotych, a jednocześnie chwilowo maleć jako odsetek PKB — wystarczy, że inflacja szybciej podnosi nominalną wartość gospodarki. Gdy tempo wzrostu cen słabnie, ten efekt „rozcieńczania” długu szybko traci siłę.










