Reforma uczelni: najważniejsze zmiany i ich efekty

Włączam się w dyskusję o nowych zasadach ewaluacji, ponieważ decyzje podjęte dziś przez lata będą kształtować codzienną pracę uczelni. Konsultacje obejmują okres 2026–2030, a już pierwsze spotkania online pokazały, jak wiele spraw budzi emocje. W rozmowie o kryterium I, które obejmuje publikacje, monografie, patenty i prawa ochronne, uczestniczyły 832 osoby. To ważny sygnał: środowisko chce rozmawiać o regułach bezpośrednio wpływających na ocenę badań.

Najwięcej uwagi przyciągnęły propozycje uproszczenia systemu. Ministerstwo rozważa zmniejszenie limitu zgłaszanych osiągnięć z 3N do 2N, rezygnację ze slotów oraz zniesienie podziału punktów za publikacje wieloautorskie. Wstępne limity obejmowałyby od 0 do 8 osiągnięć dla pracownika naukowego, od 0 do 4 dla pracownika badawczo-dydaktycznego i od 0 do 2 dla osoby zatrudnionej na stanowisku dydaktycznym, która prowadzi także badania. Jeśli ciekawią cię takie treści, poznaj osiągnięcia i wyzwania Krzysztofa Bosaka w Sejmie. Ponadto ministerstwo zapowiada oddzielenie ewaluacji jednostki od oceny pracowniczej. Moim zdaniem może to ograniczyć presję, by każdy naukowiec realizował identyczny plan.

Ponad 800 uwag i spór o listę czasopism: naukowcy szukają sprawiedliwych zasad

Zmiany obejmą również wagi kryteriów. Kryterium I miałoby odpowiadać za 65% oceny w naukach humanistycznych, społecznych i teologicznych, 60% w naukach ścisłych, przyrodniczych i medycznych, 45% w naukach inżynieryjnych, technicznych i rolniczych oraz 75% w dyscyplinach artystycznych. Ministerstwo planuje też mocniej docenić wpływ społeczny i wprowadzić kryterium IV. Przyglądam się tym propozycjom z zainteresowaniem, ale i ostrożnością: nowe proporcje powinny wspierać różne modele pracy, a nie tylko przenosić ciężar z jednego wskaźnika na drugi.

O jakości ewaluacji w dużej mierze przesądzą wykazy czasopism i wydawnictw. Obecna lista czasopism opiera się głównie na wskaźnikach bibliometrycznych z 2019 roku, natomiast nowy wykaz ma powstać na początku kolejnego okresu ewaluacyjnego. Do projektu rozporządzenia zgłoszono ponad 800 uwag. Punktację przygotują Ośrodek Przetwarzania Informacji i Komisja Ewaluacji Nauki, a wesprą ich eksperci, w tym przedstawiciele komitetów naukowych PAN. Rozważane rozwiązania obejmują jawne uzasadnienia zmian punktacji, obniżenie jej za nierzetelność, a nawet usunięcie tytułu z wykazu. Pojawił się również pomysł, by listę zastąpić wskaźnikiem IF: za zniesieniem wykazu głosowały 182 osoby, a przeciw — 175. Te wyniki pokazują, że porozumienie nie będzie łatwe. Dlatego konsultacje powinny być konkretne i przejrzyste, a głosy różnych dyscyplin — rzeczywiście uwzględniane.

Mniej zgłaszanych publikacji i koniec z dzieleniem punktów między autorów

W nowej ewaluacji ministerstwo chce ograniczyć liczbę osiągnięć zgłaszanych przez dyscyplinę: zamiast trzech na jednostkę N będą przypadać dwa. Zmienić mają się również limity dla poszczególnych grup pracowników. Naukowiec będzie mógł wykazać od zera do ośmiu publikacji, pracownik badawczo-dydaktyczny — od zera do czterech, a osoba zatrudniona na stanowisku dydaktycznym, która równocześnie prowadzi badania — od zera do dwóch. Resort deklaruje, że brak osiągnięć nie będzie już oznaczał sankcji. Propozycje omawiało podczas spotkania konsultacyjnego online 832 uczestników.

Największa zmiana obejmie publikacje wieloautorskie. Resort chce zrezygnować ze slotów i dzielenia punktów między współautorów, ponieważ obecny mechanizm sprzyjał powstawaniu tak zwanych spółdzielni. Każdy autor będzie mógł przypisać wspólną pracę do swojej dyscypliny i jednostki. Jeśli jednak trzech współautorów pracuje w tej samej instytucji, wykaże ona publikację tylko raz. Rozwiązanie przypomina zasady sprzed reformy Gowina, a zarazem ma uprościć rozliczanie dorobku.

Więcej znaczenia dla jakości, mniej dla wyścigu o udziały

Ministerstwo chce zmienić także wagi kryteriów. Kryterium naukowe ma stanowić 65% oceny w naukach humanistycznych, społecznych i teologicznych, 60% w ścisłych, przyrodniczych, medycznych i o zdrowiu, 45% w inżynieryjnych, technicznych i rolniczych oraz 75% w dyscyplinach artystycznych. Ponadto resort zapowiada nowy wykaz czasopism, który przygotuje z wykorzystaniem wskaźników bibliometrycznych, a następnie podda ocenie ekspertów. W pracach wezmą udział zespoły doradcze i członkowie komitetów naukowych PAN. Resort będzie musiał jawnie uzasadnić każdą zmianę punktacji.

Na liście przedstawiono proponowane wagi kryterium naukowego w poszczególnych grupach dyscyplin:

• 65% — nauki humanistyczne, społeczne i teologiczne;
• 60% — nauki ścisłe, przyrodnicze, medyczne i o zdrowiu;
• 45% — nauki inżynieryjne, techniczne i rolnicze;
• 75% — dyscypliny artystyczne.

Nowe zasady mają uprościć ocenę dorobku i mocniej uwzględniać jakość badań. Ich skuteczność zależy jednak od przejrzystych kryteriów oraz dialogu ze środowiskiem naukowym.

Jako naukowiec widzę w tych propozycjach próbę ograniczenia biurokracji i odejścia od wyścigu o udziały, choć szczegóły nadal budzą pytania. Eksperci ocenią czasopisma we wszystkich dyscyplinach, a nierzetelne tytuły mogą stracić punkty lub zniknąć z wykazu. Podczas konsultacji pojawił się również pomysł, by zastąpić listę wskaźnikiem IF. Za zniesieniem wykazu zagłosowały 182 osoby, a przeciwko — 175. Wyniki pokazują, że środowisko nie mówi jednym głosem, dlatego ostateczny kształt zasad zależy od dalszych rozmów.

Nowe wagi kryteriów i większe znaczenie wpływu społecznego

Proponowane zmiany w ewaluacji nauki wskazują na bardziej zrównoważony system oceny. Publikacje i inne osiągnięcia naukowe nadal będą miały największą wagę, jednak ich udział spadnie z 70% do 65% w naukach humanistycznych, społecznych i teologicznych, z 50% do 45% w naukach inżynieryjnych i rolniczych oraz z 80% do 75% w dyscyplinach artystycznych. W naukach ścisłych, przyrodniczych i medycznych pozostanie na poziomie 60%. Oznacza to, że dorobek badawczy nadal będzie istotny, ale przestanie być jedynym głównym miernikiem wartości uczelni.

Szczególnie ważne jest zwiększenie znaczenia wpływu społecznego, czyli tego, czy wyniki badań służą ludziom, instytucjom i otoczeniu gospodarczemu. Uczelnie mogą tworzyć wiedzę, która poprawia jakość usług publicznych, wspiera lokalne społeczności lub pomaga rozwiązywać praktyczne problemy. Dlatego nowe kryterium IV ma poszerzyć obraz działalności naukowej, a zarazem ograniczyć presję na samo gromadzenie publikacji. W konsultacjach uczestniczyły setki przedstawicieli środowiska, a jedno ze spotkań poświęcono właśnie wpływowi społecznemu.

Uczelnie pokażą wspólne publikacje tylko raz, a etyka zyska większą wagę

Zmieni się także sposób liczenia osiągnięć. Ministerstwo chce obniżyć ich limit z 3N do 2N, zrezygnować ze slotów i nie dzielić punktów za publikacje między współautorów. Jeśli kilka osób z tej samej jednostki przygotuje wspólną pracę, uczelnia wykaże ją tylko raz. Takie rozwiązanie może ograniczyć sztuczne mnożenie dorobku, choć nie powinno utrudniać uczciwej współpracy badaczy. Ponadto zapowiedziano brak sankcji za N0 oraz różne limity osiągnięć zależne od stanowiska: do 8 dla pracownika naukowego, do 4 dla badawczo-dydaktycznego i do 2 dla osoby na stanowisku dydaktycznym, która prowadzi również badania.

Ważną rolę zachowa ocena ekspercka. Przygotowaniem wykazu czasopism zajmą się Ośrodek Przetwarzania Informacji, Komisja Ewaluacji Nauki, zespoły doradcze oraz eksperci z komitetów naukowych PAN. Eksperci będą mogli zmieniać punktację, ale muszą jawnie uzasadnić decyzje. Z kolei potwierdzone naruszenia etyki mogą skutkować usunięciem tytułu z wykazu. Większa przejrzystość to dobry kierunek, ponieważ same wskaźniki nie zawsze oddają jakość pracy. Ostatecznie system powinien doceniać zarówno rzetelne badania, jak i ich rzeczywisty pożytek dla społeczeństwa.

Ekspercka ocena czasopism oraz zmiany w ministerialnym wykazie

Zmiany w ministerialnym wykazie czasopism mają połączyć twarde dane bibliometryczne z oceną ekspertów dobrze znających poszczególne dyscypliny. Obecna lista powstała w 2021 roku na podstawie wskaźników z 2019 roku, dlatego resort zapowiada przygotowanie nowego wykazu na początku kolejnego okresu ewaluacyjnego. Wcześniej ukaże się rozporządzenie określające zasady pracy Komisji Ewaluacji Nauki. Do jego projektu zgłoszono ponad osiemset uwag, które resort już przeanalizował.

Najpierw Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy przygotuje wstępne zestawienie, korzystając z baz bibliometrycznych, takich jak Web of Science, Scopus i Index Copernicus. Następnie Komisja Ewaluacji Nauki przypisze tytuły do dyscyplin, a eksperci ocenią je w dwuetapowym procesie. Ważną rolę mają odegrać zespoły doradcze reprezentujące środowisko, w tym członkowie komitetów naukowych PAN. Ich udział może pomóc dostrzec wartościowe periodyki, których znaczenie nie zawsze oddaje sam wskaźnik.

Eksperci mogą zmienić punktację, a nierzetelne czasopisma stracić miejsce w wykazie

W ocenie czasopism będą brane pod uwagę następujące elementy:

• dane bibliometryczne z baz takich jak Web of Science, Scopus i Index Copernicus,
• przypisanie tytułów do odpowiednich dyscyplin,
• ocena ekspertów i zespołów doradczych,
• sygnały o nierzetelności, naruszeniach etyki lub nadmiernej liczbie wydań specjalnych.

Proponowane widełki punktowe będą zależeć od dziedziny. W humanistyce, naukach społecznych i teologii eksperci przyznają od 20 do 200 punktów, a w naukach inżynieryjnych, medycznych, rolniczych, ścisłych i weterynaryjnych – od 20 do 70. Uzasadniona ocena pozwoli podnieść wynik najwyżej o dwa progi, a każda zmiana otrzyma jawne uzasadnienie. Taki bezpiecznik ma znaczenie zwłaszcza w razie sygnałów o nierzetelności, naruszeniach etyki lub nadmiernej liczbie wydań specjalnych. W poważnych przypadkach czasopismo może nawet zniknąć z wykazu.

Podczas konsultacji dyskutowano także, czy wykaz zastąpić wskaźnikiem Impact Factor. Za likwidacją listy zagłosowały 182 osoby, a przeciw – 175, więc opinie środowiska niemal się zrównały. Bibliometria może wskazywać kierunek, ale nie powinna przesądzać ostatecznej oceny. Jasne kryteria, jawne uzasadnienia i udział ekspertów mogą ograniczyć przypadkowość; o jakości systemu zdecyduje jednak konsekwentne stosowanie tych zasad wobec konkretnych tytułów.